ó quá nhiều điều đáng để chờ đợi từ một nhà văn “đặc” Anh viết truyện hình sự – tình báo. Hoặc một hướng đi an toàn “kiểu mẫu” xoay quanh MI5, MI6 như Ian Fleming hay John le Carré từng làm rất thành công; hoặc xây dựng một điệp viên nhị trùng dựa trên nguyên mẫu nổi tiếng ngoài đời thực như Kim Philby hay Eddie Chapman. Nhưng với “Đứa trẻ thứ 44” (Võ Hồng Long dịch, Nhã Nam & NXB Thời Đại), tập đầu của bộ ba tiểu thuyết về Leo Demidov, Tom Rob Smith lại chọn đề tài khác hẳn: một mật vụ của bộ An ninh nhà nước Liên Xô, không hai mang, không “phá lưới”, mà đi truy tìm kẻ giết người hàng loạt.

dua_tre_thu_44

Người đọc có thể hình dung ngay một hình ảnh quen thuộc trong những phim về ‘serial killer’: một tay thám tử đứng trầm ngâm trước tấm bản đồ, với những chiếc ghim đánh dấu các địa điểm xảy ra án mạng, cùng hàng loạt bức hình nạn nhân bị tấn công dã man. Điều hấp dẫn của mô típ này không nằm ở kết quả sau cùng – chắc chắn anh ta sẽ tìm ra thủ phạm – mà nằm ở cách thức mở ra câu chuyện, và kịch tính hơn, nằm ở bản chất người phá án.
Bằng các vụ án trải rộng theo đường tàu, những vụ truy đuổi đặt bên cạnh những cuộc đấu tranh nội tâm, tác phẩm gợi ra một sự tương phản cơ bản trong tội phạm học: tội ác trong không gian mở và không gian kín. Thanh tra Leo hoạt động trong một hệ thống chặt chẽ, khép kín và khắc nghiệt đến khô khốc. Anh từng phạm phải lỗi lầm trong hoàn cảnh không thể làm khác hơn: phớt lờ cái chết của con trai một thuộc cấp, bắt bớ những người vô tội, hay buộc Raisa (vợ anh) vào một cuộc hôn nhân chỉ để giữ địa vị an toàn. Đối lập với anh, tên sát nhân gặp phải sang chấn đầu đời trong một không gian hoang dã; về sau, phạm vi gây án của hắn cũng là không gian mở (cánh rừng, mùa đông, tuyết trắng, đường ray tàu). Đó là điều kiện để một kẻ thủ ác gây ra một tội ác hoàn hảo.

Kẻ giết người không có điều kiện để suy nghiệm về tội ác, trong khi “không gian kín” lại khiến Leo dằn vặt với những lỗi lầm và tự vấn lương tâm. Đây chính là điểm yếu cốt tử, từng xảy ra với Raskolnikov trong “Tội ác và trừng phạt”, Michel trong phim “Pickpocket” (1959) của Robert Bresson, hay Hermann Karlovich trong tiểu thuyết “Tuyệt vọng” của Nabokov – một kẻ sát nhân cũng phạm phải sai lầm như Raskolnikov: sau khi gây án, y không xóa đi dấu vết mà nhốt mình trong phòng khách sạn, bắt đầu mất đi lý trí và cuối cùng để bị bắt. Thế là vai trò “cút bắt” được hoán đổi: Leo để rơi rụng dấu vết quá khứ của mình và trở thành người bị tóm.

Quá khứ vừa là lý do kích mở vụ án mạng, vừa là động lực cho cuộc săn đuổi. Cuộc đời Leo dần được sáng tỏ: sau một tai nạn thời thơ ấu, anh tỉnh dậy ở một gia đình lạ lẫm, mang cái tên khác và sống một cuộc đời khác. Anh biết quá khứ sẽ tìm cách đón bắt anh theo cách thức tồi tệ nhất có thể, chỉ không biết ai sẽ mang đến cái trát “tòa án lương tâm” đó.
Nút thắt quá khứ được mở ra. Leo từ một anh hùng thời chiến và mật vụ MGB trở thành người đối chọi với cả hệ thống an ninh Liên Xô dày đặc và tàn khốc, phải chạy trốn sự trả thù và truy lùng của kẻ cấp dưới, Vasili. Bị dồn vào cửa tử, Leo và vợ lại xung khắc vào lúc họ cần đến nhau nhất. Anh đã bảo vệ Raisa trước lời cáo buộc cô là gián điệp cho nước ngoài, để rồi nhận lấy một bản án còn bi đát hơn: tất cả điều đó không giúp Raisa tha thứ cho anh vì đã sống cuộc đời lừa dối và đẩy cô vào cuộc hôn nhân không thực chất. Để thoát khỏi những đổ vỡ đó, Leo buộc phải tìm bằng được kẻ sát nhân; hay nói cách khác, anh phải bước trở lại vòng rượt đuổi của quá khứ để thoát ra khỏi nó.
Cái bóng quá khứ khiến cuộc truy sát của Leo mang kết cục cay đắng. Ở đoạn kết, tác giả dành cho nhân vật một chút sự sống, một kết thúc có hậu, nhưng không thể cứu anh khỏi cuộc sống úa tàn ngay từ khoảnh khắc anh chấp nhận ý nghĩa sự tồn tại của mình. Giữa khung cảnh rừng bạch dương tuyết trắng, một con chó săn bị trọng thương lần theo một con chó sói hoang dã và khát máu: “gã đang có nguy cơ lọt vào một cuộc đoàn tụ gia đình, những cốc vodka, những miếng thịt lạnh, và những câu hỏi về quá khứ” (tr. 350). Nhưng không, “gã đến đây để giết”.

TRẦN QUỐC TÂN

TTVH & ĐÀN ÔNG 107 – 9/2014

Related Posts

Anal