Chuyện bi hài của một con người chỉ là chấm nhỏ trong đại đô thị, chưa kể, bao trùm không gian ấy là sự thiếu thông hiểu đến tột bậc. Người cô đơn trông ra đám đông và khẳng định vị trí tự do của mình, đáp lại là sự phân biệt, lạnh nhạt và khoảng cách. Ở nơi mà sự bù đắp tình cảm là xa xỉ, người ta sẽ càng có ham muốn được ôm ghì.

Quấn Quýt (Hồ Thanh Vân dịch, Nhã Nam & NXB Văn Học) được Romain Gary viết dưới bút danh Émile Ajar, một năm trước khi Cuộc sống ở trước mặt, tác phẩm tiếp theo dưới bút danh này, giành giải Goncourt năm 1975. Cuốn tiểu thuyết ngắn kể về một chấm nhỏ trong lòng đại Paris vào những năm 1960-70 biến động, cà rỡn và đầy “lỗi con người”. Không chỉ chất vấn nỗi cô đơn, nhu cầu yêu thương và quyền thiêng liêng được sống, đó còn là câu chuyện về “hóa thân”, sự tuân phục của đám đông và việc mất đi căn tính.

biaQuanQuit

Quấn Quýt, Émile Ajar (Hồ Thanh Vân dịch, Nhã Nam & NXB Văn Học)

Michel Cousin là nhân viên thống kê ở IBM nhưng nhàm chán với công việc. Độc thân, anh sống cùng Quấn Quýt, chú trăn hai mét hai được mang về từ châu Phi sau một chuyến du lịch. Sự có mặt của loài bò sát khiến nhiều người quanh anh phật ý: hàng xóm khó chịu, bà giúp việc báo cảnh sát. Nhưng trên hết, Quấn Quýt mang lại cho chủ nhân nó niềm an ủi về thân xác và tinh thần. Mặc dầu ai cũng coi sống cùng trăn là lập dị, chưa bao giờ Cousin đặt ra câu hỏi về sự điên rồ ấy. Với anh, thế giới ngoài kia mới điên rồ và thiếu sự thấu hiểu. Hoặc giả chăng, chính anh đang giả lập sự điên rồ ấy trong trí tưởng tượng của mình?

Truyện dẫn người đọc đến những suy nghĩ sâu thẳm và đầy thi tính, về nỗi tuyệt vọng, sự mong manh của đời sống và việc bất khả xâm phạm vào lãnh địa riêng tư (Cousin tự nhủ, trăn cũng phải mơ thấy ai đó để yêu thương chứ!). Ở đây có ảnh hưởng từ truyện Hóa thân của Kafka và chủ nghĩa siêu thực trong Bọt tháng ngày của Boris Vian. Thường trực ở Cousin là mối khó ở, sự bồn chồn, những giấc mơ, niềm ngây thơ hoảng loạn, ham muốn chống lại xã hội đang bóp ngạt mình trong khuôn phép, bởi lẽ “cuộc sống là một việc nghiêm chỉnh, vì tính tầm phơ của nó” (tr. 49).

Dưới vẻ ngoài bò sát, Quấn Quýt có cái mà con người ta thiếu vắng thường nhật trong khối đô thị: sự tinh tế. Con người cần được ôm ghì để cảm thấy đủ đầy những khuyết trống. Michel Cousin sống cô độc trong đại Paris. Ít nhất, bằng cách quấn chặt, Quấn Quýt làm anh hoài đi nỗi cô đơn. Dưới tính gàn dở, ngây ngô và nói những điều người ngoài không thể hiểu, Cousin là hiện thân của người “thánh thiện”, anh mang cách hiểu chân phương về bản chất con người. Những lầm lẫn ấm ớ của Cousin tạo nên tiếng cười, còn sự thánh thiện của anh nhắc ta về những thiếu sót của xã hội hiện đại và vị trí của cá nhân.

Trăn là hình tượng ẩn dụ. Cousin cho Quấn Quýt ăn những con chuột sống. Trăn không nhai mà chỉ nuốt, ám chỉ đến nền văn minh. Trăn trườn bò và len lỏi, đó là vòng xoắn ốc của nỗi cô độc, sự thiếu vắng tình thương và của huyễn tưởng. Sinh ra trên đời là chưa đủ, để được “ra đời” cần có ai đó để yêu. Cousin chờ đợi tình yêu suốt cả đời mà chưa hề chuẩn bị. Ngay cả việc tìm đến tình yêu cũng bị đặt trong thế bị động. Nhân vật bị chôn chặt trong đại Paris, trong sự trống rỗng của tấm lòng dư thừa mà ngổn ngang. Mỗi người được lên chương trình sẵn, và thứ đáng kể nhất ngoài khuôn phép là sự chờ đợi, bị kéo dài ra vô tận.

Cuốn “trăn luận” về lòng yêu thương và sự âu yếm chứa đựng câu hỏi nghiêm khắc về thời đại: làm thế nào những cá thể người lại rót vào thế giới văn minh một sự phi lý tột bậc. Phải chăng tâm thức cá nhân mang những đặc điểm không thể dung hòa với xã hội toàn thể? Hay chính cái toàn thể ấy đã bóp méo, làm tê liệt và hủy hoại các cá nhân cấu thành lên nó? Hoặc có lẽ chưa từng tồn tại một toàn thể nhịp nhàng nào cả, mà chỉ có ảo tưởng về khối chuyển động đến từ sự kết hợp tình cờ của những bộ phận cá nhân thiếu cố kết? Và nếu là thế, ảo tưởng ấy có chuyển biến thành hiện thực? Những câu hỏi vang vọng sau khi gấp lại cuốn sách. Ẩn sau là tiếng cười giễu cợt nhưng độ lượng, bởi lẽ, sự tự do tuyệt đối của cá nhân trong xã hội vốn là điều không thể.

Bài: TRẦN QUỐC TÂN

Related Posts